Thứ ba, ngày 17 tháng 11 năm 2026
Cập nhật lúc: 16/11/2026

Định vị "buôn trong phố" trong không gian đô thị Buôn Ma Thuột

Hình thái kiến trúc "buôn trong phố" là bản sắc độc đáo của đô thị Buôn Ma Thuột. Khi Đồ án quy hoạch chung đến năm 2050 chính thức mở ra không gian phát triển đa cực, hàng chục buôn làng truyền thống đan xen trong lòng đô thị cũng bước vào đời sống mới. 

Thách thức đặt ra là phải tổ chức không gian và phân bổ nguồn lực như thế nào để bến nước, nhà dài không bị biến dạng   giữa làn sóng đô thị hóa mà thực sự trở thành động lực kinh tế - văn hóa tương xứng với đô thị trung tâm vùng Tây Nguyên.

so_428_-_copy-1_20261113185338

Du khách trải nghiệm văn hóa buôn làng và tham quan vườn cà phê vào mùa hoa nở trên địa bàn phường Ea Kao. Ảnh: Minh Minh

  Vị thế nào cho "buôn trong phố"?
  Để bản sắc buôn làng sống cùng đô thị hiện đại

Vị thế nào cho "buôn trong phố"?

Trong dòng chảy đô thị hóa, "buôn trong phố" - những không gian sinh sống truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số đang đứng trước áp lực chuyển đổi. Bảo tồn bản sắc hay biến buôn làng thành động lực kinh tế? Bài toán này đòi hỏi chiến lược quy hoạch phải ưu tiên đúng tầm, giữ vững bản sắc đại ngàn giữa lòng đô thị.

Hạt nhân của đô thị giàu bản sắc

Theo Quyết định phê duyệt Quy hoạch chung đô thị Buôn Ma Thuột đến năm 2050, quy mô lập quy hoạch rộng khoảng 37.738 ha. Đồ án đặt mục tiêu dự báo đến năm 2035, dân số đạt khoảng 550.000 - 658.000 người và tầm nhìn đến năm 2050 là 750.000 - 1.025.000 người.

Với sự gia tăng quy mô lớn, đô thị Buôn Ma Thuột được định hướng phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm, hình thành các cực tăng trưởng chuyên biệt. Trong không gian phát triển đó, điểm nhấn khác biệt và mang tính nhận diện cao nhất của đô thị không chỉ nằm ở những khối kiến trúc hiện đại mà chính là sự hiện diện của 32 buôn làng truyền thống đan xen trong lòng phố.

Không gian buôn làng truyền thống là một trong những giá trị đặc trưng của Buôn Ma Thuột. Định hướng quy hoạch chỉ rõ việc bảo tồn nguyên trạng cấu trúc không gian, kiến trúc nhà dài, bến nước tại các buôn làng truyền thống trong đô thị. Đồ án nhấn mạnh việc phát huy giá trị các buôn làng truyền thống, công trình kiến trúc có giá trị và không gian cộng đồng lâu đời.

Điều này được hiện thực hóa bằng cách tổ chức không gian gắn với đa dạng sinh thái, xác định không gian mở bao gồm hệ thống suối nguồn, hành lang xanh là khung cấu trúc tự nhiên của đô thị. Hơn nữa, việc thiết lập các vùng kiểm soát nghiêm ngặt đối với không gian sinh thái, quỹ đất nông nghiệp và khu vực di sản văn hóa, buôn làng truyền thống đã được đặt ra như một giới hạn đỏ trong quy hoạch.

ako_dhong3_20261104160833_20261113183432
Buôn Akŏ Dhông, một trong những buôn du lịch cộng đồng tiêu biểu tại tỉnh Đắk Lắk. Ảnh: Vạn Tiếp

Đồng chí Lương Nguyễn Minh Triết, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh nhấn mạnh: Buôn Ma Thuột phải phát triển hiện đại nhưng không đánh mất bản sắc. Đô thị này không cần sao chép mô hình của những thành phố lớn mà cần tạo dấu ấn riêng từ không gian đại ngàn, từ văn hóa cà phê, từ văn hóa các dân tộc Tây Nguyên và hệ sinh thái cao nguyên. Phải quan tâm bảo tồn không gian buôn làng, nhà dài, bến nước, văn hóa cồng chiêng, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy văn hóa truyền thống, phát triển du lịch cộng đồng để người dân trực tiếp tham gia và hưởng lợi.

Có thể thấy, trong chiến lược đa cực, buôn làng được định vị là hạt nhân của đô thị sinh thái, giàu bản sắc. Các nguyên tắc tổ chức không gian của buôn làng như tính cộng đồng, tính mở, sự hòa hợp với thiên nhiên cần được nghiên cứu và chuyển hóa thành ngôn ngữ thiết kế cho đô thị hiện đại. Các khu đô thị mới cần ưu tiên hình thành cụm không gian cộng đồng, sân sinh hoạt chung nhằm tạo điều kiện cho các hoạt động giao lưu xã hội tương tự như không gian cộng đồng trong các buôn làng truyền thống. Những yếu tố văn hóa cồng chiêng, nghề thủ công, văn hóa cà phê phải được lồng ghép tinh tế vào các không gian công cộng và công trình biểu tượng của đô thị.

Cần cân bằng giữa bảo tồn và phát triển

"Buôn Ma Thuột phải phát triển hiện đại nhưng không đánh mất bản sắc. Đô thị này không cần sao chép mô hình của những thành phố lớn mà cần tạo dấu ấn riêng từ không gian đại ngàn, từ văn hóa cà phê, từ văn hóa các dân tộc Tây Nguyên và hệ sinh thái cao nguyên" - Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Lương Nguyễn Minh Triết.

Dù đã có định hướng rõ ràng trên bản đồ quy hoạch, thực tiễn "buôn trong phố" vẫn đang đối mặt với sức ép khổng lồ từ hạ tầng cơ sở. Khi không gian đô thị mở rộng, giao thông, xử lý nước thải, rác thải và nhiều công trình thiết yếu phục vụ đô thị vượt qua ranh giới hành chính của một phường. Sự phát triển đan xen giữa các khu đô thị mới và buôn làng hiện hữu đòi hỏi sự định giá trị tương xứng, biến văn hóa thành sinh kế thay vì chỉ bảo tồn tĩnh.

Ông Lê Hùng, Phó Giám đốc Sở Xây dựng nhận định: Đối với các khu vực có giá trị văn hóa, cảnh quan và buôn làng truyền thống, cần kết hợp chỉnh trang đô thị với bảo tồn không gian sinh hoạt cộng đồng, kiến trúc bản địa và các giá trị văn hóa đặc trưng; gắn phát triển du lịch với sinh kế của người dân, bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.

Thực tế, quy hoạch đã định hướng phát triển các sản phẩm du lịch khám phá thiên nhiên, du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa gắn với bản sắc Tây Nguyên đối với hành lang sông Sêrêpốk. Việc trải nghiệm đời sống buôn làng, khám phá văn hóa cồng chiêng, thưởng thức ẩm thực địa phương sẽ góp phần tạo nên những sản phẩm du lịch đặc trưng, khác biệt. Từ đó, Buôn Ma Thuột không chỉ là điểm dừng chân ngắn hạn mà có thể trở thành điểm đến lưu trú dài ngày, nâng cao hiệu quả kinh tế du lịch.

Sản phẩm du lịch cũng đang từng bước được đa dạng hóa tại các điểm đến như Khu du lịch hồ Ea Kao, Khu du lịch văn hóa cộng đồng Kô Tam. Bên cạnh các trung tâm quy mô lớn, quy hoạch định hướng phát triển hệ thống các điểm du lịch trải nghiệm chuyên đề gắn với thế mạnh đặc trưng là cà phê và văn hóa buôn làng, từng bước hình thành "Bản đồ Thành phố Cà phê" với mạng lưới điểm đến đa dạng.

ako_dhong2_20261104160941_20261113183433 Các nghệ nhân biểu diễn cồng chiêng phục vụ du khách tại buôn Akô Dhông. Ảnh: Minh Minh

Điển hình cho hướng đi này là phường Ea Kao, với 10 buôn đồng bào dân tộc thiểu số và diện tích khoảng 1.900 ha cà phê đạt sản lượng trên 5.000 tấn. Địa phương này đang đứng trước cơ hội lớn khi tỉnh định hướng thu hút các dự án sân golf và biệt thự nghỉ dưỡng đẳng cấp về khu vực. Ông Đỗ Đức Hà, Chủ tịch UBND phường Ea Kao, chia sẻ: “Chúng tôi không muốn Ea Kao chỉ trở thành một điểm đến check-in, đông khách trong chốc lát rồi thôi mà chúng tôi muốn hướng tới xây dựng một điểm đến du lịch nghỉ dưỡng có bản sắc, có dịch vụ đủ chất lượng để giữ chân du khách trong nước và quốc tế. Nơi đây sẽ là điểm đến trải nghiệm độc đáo với các giá trị văn hóa độc đáo của 10 buôn đồng bào dân tộc thiểu số, gắn với văn hóa cà phê, nhất là cà phê đặc sản Việt Nam".

Đồ án quy hoạch chung đến năm 2050 đã đặt nền móng vững chắc nhưng để "buôn trong phố" thực sự được ưu tiên đúng tầm, cần đưa hạ tầng khung đi trước mở đường, tạo điều kiện cho các dự án kết nối. Quan trọng nhất là trao quyền và tạo sinh kế bền vững để đồng bào dân tộc thiểu số trực tiếp làm chủ, giữ gìn và phát huy giá trị di sản giữa nhịp sống đô thị hiện đại. Cân bằng giữa bảo tồn và phát triển chính là thước đo cho sự thành công của quy hoạch Buôn Ma Thuột trong kỷ nguyên mới.

Để bản sắc buôn làng sống cùng đô thị hiện đại

Các buôn làng tại Buôn Ma Thuột đang đứng trước cơ hội chuyển mình mạnh mẽ nhờ các mô hình du lịch sinh thái và nông nghiệp công nghệ cao. Khi di sản được định giá đúng và gắn chặt với sinh kế bền vững, đồng bào sẽ tự nguyện giữ nhịp chiêng ngân và mái nhà dài giữa lòng đô thị hiện đại.

Du lịch sinh thái đánh thức di sản

Trong bức tranh quy hoạch chung đến năm 2050, Buôn Ma Thuột chọn cách phát triển bằng việc định hướng bảo tồn bản sắc nguyên trạng để phát huy giá trị văn hóa. Các xã, phường đang chú trọng phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng tại các buôn làng tiêu biểu như Akŏ Dhông (phường Buôn Ma Thuột), Tơng Jú (phường Ea Kao) và Tuôr (xã Hòa Phú). Đồng thời, đối với hành lang sông Sêrêpốk, quy hoạch định hướng rõ việc phát triển các sản phẩm du lịch khám phá thiên nhiên, du lịch trải nghiệm và văn hóa gắn với bản sắc Tây Nguyên. Đây là khu vực mang giá trị đặc biệt về cảnh quan, hệ sinh thái sông nước và những giá trị truyền thống cốt lõi của cộng đồng dân tộc bản địa.

Bà H'Wiệt Byă, Trưởng buôn Akŏ Dhông cho biết: Được công nhận là buôn du lịch cộng đồng từ năm 2023, buôn Akŏ Dhông đã tạo dựng được dấu ấn riêng trên bản đồ du lịch nhờ vào sức hút từ các sản phẩm trải nghiệm văn hóa bản địa. Hiện tại, buôn có 7 hộ đồng bào làm du lịch, bao gồm mô hình homestay, kinh doanh dịch vụ ẩm thực, biểu diễn cồng chiêng phục vụ du khách. Buôn thu hút nhiều khách du lịch trong nước và quốc tế. Du khách đến đây đều rất ấn tượng với trải nghiệm về văn hóa đặc sắc của người Êđê và vẻ đẹp, sự bình yên của buôn trong lòng phố.

du_lich_cong_dong_20261104162001_20261113183628 
Du khách nước ngoài trải nghiệm du lịch cộng đồng tại các buôn làng của Đắk Lắk. Ảnh: Công Nam

Khi quy hoạch chung đô thị Buôn Ma Thuột đến năm 2025 được phê duyệt, trong đó định hướng xây dựng các buôn trong đô thị trở thành điểm nhấn, người dân buôn Akŏ Dhông bày tỏ niềm mong mỏi tiếp tục nhận được sự quan tâm đầu tư từ Nhà nước. Việc đồng bộ hóa hạ tầng giao thông, điện chiếu sáng, vỉa hè kết hợp với các chính sách bảo tồn không gian kiến trúc truyền thống sẽ là động lực quan trọng giúp buôn này vừa phát triển kinh tế du lịch bền vững, vừa gìn giữ trọn vẹn hồn cốt văn hóa của đồng bào Tây Nguyên giữa lòng đô thị.

Thực tế cho thấy, những hoạt động đặc thù như khám phá văn hóa cồng chiêng, trải nghiệm đời sống buôn làng, thưởng thức ẩm thực hay tham gia các lễ hội ngoài trời sẽ tạo nên những sản phẩm du lịch khác biệt và khó thay thế. Mục tiêu chiến lược là biến Buôn Ma Thuột từ một điểm dừng chân ngắn hạn trở thành điểm lưu trú dài ngày, qua đó kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng mức chi tiêu và thúc đẩy hiệu quả kinh tế du lịch.

Sức sống của đô thị hiện đại Buôn Ma Thuột không nằm ở việc bê tông hóa các buôn làng mà là không gian kinh tế chắp cánh cho di sản và di sản thổi hồn vào sự phát triển.

Ông Nguyễn Thanh Vũ, Chủ tịch UBND phường Buôn Ma Thuột cho rằng: "Cần chú trọng du lịch văn hóa cộng đồng, trải nghiệm phong tục tập quán sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số và đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể cồng chiêng được UNESCO công nhận. Ngoài điểm du lịch, Buôn Ma Thuột còn có thể kết nối, lan tỏa đi các xã, phường khác để phát huy bản sắc. Có thể chuyển hóa các đô thị thành trung tâm dịch vụ đổi mới sáng tạo, giữ chân nhân lực tinh hoa".

Tuy nhiên, đặt trong yêu cầu phát triển của một địa bàn có không gian đô thị mở rộng, hạ tầng còn nhiều hạn chế thì nguồn lực được bố trí phải tương xứng. Đây là vấn đề cần được tỉnh rà soát, đánh giá cụ thể về tỷ lệ và hiệu quả thụ hưởng của từng địa phương.

Gắn kết sinh kế để bảo tồn

Bản sắc văn hóa sẽ dần mai một nếu nó không thể nuôi sống được những người đang ngày đêm gìn giữ nó. Do đó, việc bảo tồn buôn làng không thể tách rời bài toán sinh kế bền vững.

Đơn cử như hoạt động của mô hình homestay Maison de KaThy (buôn Tuôr, xã Hòa Phú) thu hút khách nhờ phát huy sự nguyên bản của văn hóa Êđê. Tại đây, du khách được trực tiếp hòa mình vào đời sống mẫu hệ, trải nghiệm đi xe công nông dạo buôn làng, hái rau rừng, quả cà đắng và tự tay rang xay cà phê thủ công. Ngoài ra, khách lưu trú còn được trải nghiệm mặc trang phục truyền thống, gùi hàng và dệt thổ cẩm cùng các nghệ nhân. Mô hình này chứng minh giá trị cốt lõi của du lịch cộng đồng nằm ở bản sắc dân tộc và lòng hiếu khách chứ không cần những dịch vụ xa xỉ.

Tuy nhiên, quá trình vận hành đang vấp phải 4 rào cản thực tế: hạ tầng nội buôn (đường sá, hệ thống xử lý rác thải) chưa đồng bộ; nguồn nhân lực thiếu kỹ năng phục vụ chuyên nghiệp và ngoại ngữ (tiếng Pháp, tiếng Anh); chưa hình thành được chuỗi kết nối giữa các hộ làm homestay với nhóm nghệ nhân, nhà vườn và thủ tục tiếp cận nguồn vốn ưu đãi còn quá phức tạp đối với đồng bào dân tộc thiểu số.

img_3251_20261104162132_20261113183653 
Du khách tham quan và tìm hiểu quy trình chế biến cà phê chất lượng cao ở Trang trại Aeroco Coffee. Ảnh: Minh Minh

Chị H Belly Êban, đại diện cho hộ làm du lịch cộng đồng Homestay Maison de KaThy cho rằng: Để giải quyết những hạn chế này, tỉnh cần ưu tiên đầu tư hạ tầng đồng bộ (đường giao thông, chiếu sáng, công trình vệ sinh) cho các buôn làm du lịch. Đồng thời, chuyển hướng sang đào tạo "thực chiến" ngay tại cơ sở về kỹ năng giao tiếp, chế biến món ăn và quảng bá trên mạng xã hội. Đặc biệt, cần có cơ chế đặc thù nhằm đơn giản hóa quy trình xét duyệt vốn vay để bà con cải tạo nhà sàn; tăng cường kết nối với doanh nghiệp lữ hành nhằm chia sẻ lợi ích kinh tế bền vững cho toàn buôn làng.

Bên cạnh du lịch sinh thái, nền nông nghiệp đặc trưng, đặc biệt là cà phê, chính là chiếc "chìa khóa vàng". Việc kết nối các điểm đến cà phê, văn hóa buôn làng, cảnh quan mặt nước và khu nghỉ dưỡng sẽ từng bước hình thành một “Bản đồ Thành phố Cà phê” đa dạng, đặc sắc. Thay vì chỉ bán nông sản thô, Buôn Ma Thuột đang chuyển mình để tạo ra những giá trị gia tăng khổng lồ từ nông nghiệp công nghệ cao.

Ông Đỗ Đức Hà, Chủ tịch UBND phường Ea Kao chia sẻ về bước tiến mới của địa phương: "Ngày 11/11 vừa qua, UBND phường Ea Kao phối hợp với Công ty TNHH Aeroco Coffee tổ chức lễ xuất khẩu container cà phê đặc sản sang thị trường Mỹ, với số lượng hơn 3,4 tấn, giá trị kim ngạch gần 120.000 USD". Đây là một minh chứng sống động cho thấy, khi sản vật của buôn làng được chăm chút bằng công nghệ và tư duy hiện đại sẽ mang lại giá trị kinh tế vượt trội, trực tiếp nâng cao đời sống của đồng bào.

Ngoài ra, không gian văn hóa truyền thống cũng đang được quy hoạch để du khách trực tiếp trải nghiệm quy trình canh tác, thu hoạch, chế biến và thưởng thức cà phê tại chỗ. Mô hình này không chỉ quảng bá thương hiệu cà phê mà còn kéo dài chuỗi giá trị du lịch nông nghiệp. Mỗi điểm đến mang một chủ đề riêng nhưng cùng kể chung một câu chuyện về thiên nhiên, văn hóa và bản sắc Tây Nguyên, góp phần nâng cao sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Khi người dân trong các buôn làng có thể làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương, từ chính những rẫy cà phê đặc sản và những di sản phi vật thể truyền đời, họ sẽ trở thành những chủ thể mạnh mẽ nhất bảo vệ văn hóa.

Nguồn: Báo Đắk Lắk điện tử